Dưới những mái nhà đơn sơ ven sông Hậu, làng nghề chằm nón lá Hội An (Chợ Mới, An Giang) vẫn lặng lẽ dệt nên những giá trị văn hóa và sinh kế. Mỗi chiếc nón không chỉ là sản phẩm thủ công, mà còn chứa đựng bao công sức, ký ức và tình yêu bền bỉ với nghề truyền thống trăm năm tuổi, nơi thời gian như ngừng lại trên từng đường kim, sợi lá.
Hồn Quê Bền Bỉ: Làng Nghề Nón Lá Trăm Năm Bên Sông Hậu
Nép mình bên những nhánh rẽ hiền hòa của dòng sông Hậu, xã Hội An thuộc huyện Chợ Mới (An Giang) là nơi nghề chằm nón lá đã ăn sâu vào đời sống người dân từ những năm 1930. Đây không chỉ là một nghề mưu sinh đơn thuần, mà còn là bản sắc văn hóa đặc trưng, góp phần tạo nên bức tranh đa sắc của các làng nghề truyền thống An Giang.
Giữa không gian yên bình của xóm làng, những người thợ thủ công vẫn miệt mài với công việc quen thuộc. Tiếng lá xào xạc, tiếng kim len lỏi qua từng lớp vật liệu, hòa quyện với những câu chuyện đời thường, tạo nên nhịp điệu riêng cho Hội An. Dẫu không còn đông đúc, nhộn nhịp như thời kỳ hoàng kim, làng nghề vẫn tồn tại bền bỉ, âm thầm giữ gìn một nét đẹp đã hóa thành linh hồn của vùng đất và con người nơi đây.
Vào năm 2006, nghề chằm nón lá Hội An đã vinh dự được UBND tỉnh An Giang công nhận là làng nghề truyền thống theo Quyết định số 2546/QĐ-UBND. Đến nay, làng nghề thu hút 308 hộ tham gia, với tổng cộng 1.123 nghệ nhân được công nhận. Đặc biệt, nghề này còn mang lại việc làm ổn định cho khoảng 815 lao động thường xuyên, trong đó phần lớn là phụ nữ địa phương, giúp họ có thêm thu nhập trong những lúc nông nhàn.
Nghề Chằm Nón Lá Hội An: Từng Bước Thêu Dệt Tinh Hoa
Để làm nên một chiếc nón lá hoàn chỉnh, người thợ thủ công phải trải qua hàng chục công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm được đúc kết qua nhiều thế hệ. Từ việc lựa chọn lá, ủi lá, phơi nắng cho đến chẻ nan, vót vành, xếp lá và cuối cùng là chằm nón, khâu nón – mỗi bước đều là một nghệ thuật riêng, không thể vội vàng hay làm qua loa.
Một nét độc đáo tại làng nghề nón lá Hội An chính là sự chuyên môn hóa giữa các hộ gia đình, tạo nên một “dây chuyền” thủ công sống động. Nghĩa là, mỗi nhà sẽ chuyên trách một hoặc vài công đoạn nhất định: có hộ chuyên chẻ nan, hộ khác chuyên ủi lá, và những hộ còn lại tập trung vào việc xếp và chằm nón. Chiếc nón lá vì thế trở thành kết quả của sự hợp tác chặt chẽ, nối tay nhau giữa biết bao mái nhà trong làng, tạo nên một nhịp sống cộng đồng đầy gắn kết và độc đáo.
Nguyên liệu chính làm nón là lá buông, được tuyển chọn kỹ lưỡng từ những vùng có nguồn lá dày, bền và bóng bẩy. Trước khi được xếp lên khung, lá phải trải qua công đoạn phơi khô vừa độ, sau đó được ủi phẳng phiu để không còn nếp nhăn. Khung nón được tạo hình từ những vành tre mảnh dẻ, vót cẩn thận và sắp xếp theo khuôn định sẵn. Người thợ sẽ xếp từng lớp lá lên khung một cách đều đặn, khít khao, rồi dùng chỉ trắng khâu xuyên qua các lớp, vừa chắc chắn vừa nhẹ nhàng, tạo nên những đường chỉ đều tăm tắp như một bức tranh nghệ thuật.
Tất cả các công đoạn, từ cách sắp lá cho đến từng đường kim mũi chỉ, đều được thực hiện hoàn toàn bằng đôi tay khéo léo, không cần đến máy móc hay sự vội vã. Một người thợ lành nghề mỗi ngày chỉ có thể hoàn thành vài chiếc nón, tùy thuộc vào độ phức tạp của lớp lá và kiểu dáng. Thế nhưng, trong từng sản phẩm hoàn chỉnh ấy, người ta có thể nhìn thấy rõ dấu vết của thời gian, sự chăm chút tỉ mỉ và cả niềm tự hào thầm lặng của người làm nghề.
Giá Trị Ẩn Chứa Trong Từng Chiếc Nón Lá
Một chiếc nón lá tưởng chừng giản dị nhưng lại phải trải qua hơn 10 công đoạn cầu kỳ: từ khâu chọn lá, chẻ nan, xếp khuôn, chằm từng đường chỉ cho đến bước cuối cùng là phủ dầu bóng để nón vừa bền vừa đẹp. Mỗi chi tiết nhỏ đều cần sự tỉ mẩn, đều tay và tuyệt đối không thể làm qua loa. Chính vì lẽ đó, giá trị thực sự của chiếc nón không chỉ nằm ở hình dáng bên ngoài mà còn ẩn chứa trong thời gian, sự kiên nhẫn và đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân.
Tại làng nghề Hội An, giá bán mỗi chiếc nón dao động từ 35.000 đồng đến 120.000 đồng, tùy thuộc vào độ dày mỏng, số lớp lá, độ tinh xảo và các chi tiết trang trí như hoa văn hay lớp dầu bóng. Trung bình, một người thợ có thể làm được từ 4 đến 6 chiếc mỗi ngày, mang lại lợi nhuận sau khi trừ nguyên vật liệu khoảng 15.000 – 16.000 đồng/chiếc. Con số này, thoạt nghe có vẻ nhỏ bé, nhưng đối với nhiều phụ nữ nông thôn, đây lại là nguồn thu nhập ổn định, đều đặn, giúp họ có thể xoay sở chi tiêu trong những lúc nhàn rỗi.
Chia sẻ về nghề, bà Trần Thị Đông (ấp An Bình) cho biết: “Ngoài mấy sào ruộng, rảnh tay là tôi lại chằm nón. Mỗi ngày được vài chiếc, gom góp vài chục ngàn, có thể bỏ ống tiết kiệm, hoặc chủ động khi cần chi tiêu đột xuất.” Đối với bà, nghề chằm nón không chỉ là công việc “làm thêm” mà còn là một nếp sống, là thói quen quen tay khó lòng dứt bỏ. Ba năm gần đây, nhờ được Tổ hợp tác hỗ trợ vốn, bà có điều kiện mua thêm nguyên vật liệu, đáp ứng được nhiều đơn đặt hàng hơn, giúp kinh tế gia đình khấm khá hơn trông thấy.
Chiếc nón lá, nhìn qua có vẻ đơn giản, nhưng lại chất chứa cả công sức, sự bền bỉ và tấm lòng của người làm ra nó. Mỗi chiếc nón khi đến tay người dùng không chỉ là một sản phẩm, mà còn là kết quả của chuỗi lao động thủ công tỉ mẩn, một giá trị thật sự không thể đong đếm chỉ bằng tiền công ít ỏi.
Làng Nghề Giữa Dòng Chảy Thời Gian: Thích Nghi Và Vươn Lên
Trong những năm gần đây, xã Hội An cũng như nhiều vùng quê khác của huyện Chợ Mới đang dần thay đổi theo nhịp sống hiện đại. Làn sóng đô thị hóa và tìm kiếm cơ hội mới đã khiến nhiều thanh niên rời quê lên thành phố, khiến nghề chằm nón lá dần vắng bóng sức trẻ. Nghề nay chủ yếu còn lại trong tay những phụ nữ lớn tuổi – những người đã gắn bó cả đời, quen tay, quen việc và không nỡ lòng bỏ đi.
Nghề làm nón vốn dĩ là công việc thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn, nhưng giá bán sản phẩm lại không cao, công sức bỏ ra không hề nhỏ. Thị trường tiêu thụ cũng không còn dễ dàng như trước khi thói quen sử dụng nón lá dần được thay thế bởi các sản phẩm sản xuất hàng loạt, tiện lợi hơn. Dù đối mặt với nhiều thách thức, người dân Hội An vẫn không ngừng tìm cách thích nghi với thời cuộc để giữ lửa cho nghề.
Nhiều hộ gia đình đã bắt đầu tiếp cận các hình thức bán hàng mới mẻ. Họ nhận đơn đặt hàng qua điện thoại, cung cấp sỉ cho các điểm du lịch hoặc thậm chí làm nón theo yêu cầu để phục vụ làm quà tặng, đồ trang trí hay đạo cụ biểu diễn, chụp ảnh. Một số người dân thành thạo mạng xã hội còn mạnh dạn đăng bán sản phẩm qua Facebook, Zalo để tiếp cận tệp khách hàng rộng lớn hơn. Dù những cách làm này còn khá đơn giản, nhưng chúng đã mở ra cơ hội để nghề nón lá không còn bó hẹp trong phạm vi làng xã.
Không còn cảnh nhà nhà rộn ràng tiếng chằm nón như xưa, nhưng nghề truyền thống này vẫn chưa hề biến mất. Nó đang âm thầm thay đổi, từ cách làm, cách bán cho đến cách tồn tại, theo một hướng chậm rãi nhưng đầy chọn lọc và hy vọng về một tương lai tươi sáng hơn.
Giữ Lửa Nghề Xưa, Níu Giữ Ký Ức Làng
Đối với nhiều người dân ở xã Hội An, huyện Chợ Mới, việc giữ lấy nghề chằm nón không chỉ đơn thuần là duy trì một công việc mưu sinh, mà còn là níu giữ nếp sống thân thuộc đã ăn sâu vào tâm hồn qua bao thế hệ. Mỗi chiếc nón được làm ra, được bán đi, đều mang theo những ký ức thầm lặng và quý giá: từ lúc người mẹ cẩn thận dạy con cầm kim, khi người bà ngồi vo tròn vành nón bên hiên nhà, đến những mùa làm nón cả xóm cùng rộn ràng tiếng chuyện trò.
Nhiều người lớn tuổi trong xã vẫn miệt mài với nghề, dù con cháu họ đã có công việc ổn định ở nơi khác. Họ làm không phải vì lợi nhuận, mà vì “quen tay không đành bỏ”. Có người còn nói vui rằng: “Rảnh mà không cầm tới vành nón, cây kim thì tay cứ thấy thiếu thiếu.” Sự gắn bó sâu sắc ấy khó lòng lý giải bằng những con số kinh tế đơn thuần, mà phải bằng tình cảm chân thành với nghề cũ và cả lòng tự trọng với thứ lao động chân phương đã nuôi lớn họ. Giữ nghề, cũng chính là giữ lại một phần ký ức của làng, một vùng đất ven sông nơi con người sống chậm rãi, bền bỉ và đầy nghĩa tình. Dù có lúc trầm lắng, nhưng từng chiếc nón vẫn đều đặn ra đời, như một mảnh hồn quê còn vẹn nguyên trong từng sợi lá, từng đường kim.