An Giang, vùng đất phía Tây Nam Tổ quốc, từ lâu đã khắc khoải trong lòng lữ khách bởi vẻ đẹp dung dị của sông nước, núi non và những nét văn hóa bản địa đậm đà. Nơi đây, đặc biệt là vùng Bảy Núi linh thiêng, không chỉ níu chân du khách bởi phong cảnh hữu tình hay đặc sản trứ danh, mà còn bởi một di sản tinh thần độc đáo: Lễ hội đua bò Bảy Núi. Đây là một cuộc trình diễn ngoạn mục, gắn liền với Tết Đôn-ta – ngày lễ trọng đại tưởng nhớ ông bà, tổ tiên của đồng bào Khmer Nam Bộ, diễn ra thường niên từ ngày 29/8 đến 1/9 âm lịch (hoặc 2/9 nếu là tháng thiếu).
Tết Đôn-ta – Mùa Tri Ân Sâu Nặng Của Người Khmer
Trong mạch chảy văn hóa truyền thống của người Khmer, Tết Đôn-ta không chỉ là một lễ hội; đó là dịp để con cháu bày tỏ lòng hiếu kính, tri ân sâu sắc đến tổ tiên và những người đã khuất. Toàn bộ cộng đồng hòa mình vào không khí linh thiêng, tràn ngập sắc màu dân gian, nơi mỗi phong tục, tập quán đều ẩn chứa thông điệp về sự gắn kết và lòng biết ơn.
Một trong những nghi thức đặc sắc của Tết Đôn-ta là tục thả thuyền. Sau khi đến chùa làm lễ, rước vong linh ông bà, tổ tiên về cùng sum vầy với gia đình, người Khmer sẽ khéo léo kết những bè chuối nhỏ. Trên những chiếc thuyền tự chế này, họ bày biện đủ các phẩm vật cúng tế, mỗi thứ một ít, tượng trưng cho lời mời gọi các bậc tiền nhân cùng thưởng thức. Sau đó, những chiếc thuyền mang nặng tấm lòng thành kính ấy được nhẹ nhàng thả xuống dòng nước cạnh nơi ở, ao hồ hay sông rạch gần nhà, như một cách đưa tiễn và cầu nguyện cho linh hồn tổ tiên được an yên.
Cũng trong những ngày lễ trọng này, du khách khi ghé thăm các phum, sóc Khmer sẽ được bà con đón tiếp bằng tấm lòng nồng hậu, sự chu đáo hiếm có. Bởi lẽ, trong quan niệm của họ, mỗi vị khách là một “sứ giả của tổ tiên,” ghé thăm gia đình, con cháu, mang đến những phước lành và sự kết nối giữa thế giới hiện tại với cội nguồn.
Hội Đua Bò Bảy Núi – Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Được Bảo Tồn
Nằm trong chuỗi các hoạt động sôi nổi của Tết Đôn-ta, hội đua bò đã trở thành điểm nhấn không thể thiếu, một biểu tượng văn hóa sống động và đầy sức hút của vùng Bảy Núi. Tính truyền thống, đậm đà bản sắc dân gian của lễ hội này đã chạm đến trái tim không chỉ của người dân địa phương mà còn của du khách khắp nơi. Nhận thức được giá trị vô giá của di sản này, ngày 27/2/2020, Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang đã chính thức ban hành quyết định phê duyệt đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Hội đua bò Bảy Núi (giai đoạn 2020-2025), khẳng định cam kết gìn giữ một nét đẹp độc đáo cho các thế hệ mai sau. Từ năm 1990 đến nay, Tết Đôn-ta cùng lễ hội đua bò Bảy Núi đã được luân phiên tổ chức tại hai địa điểm linh thiêng: Chùa Thamit, xã Vĩnh Trung, huyện Tịnh Biên và Chùa Tà Miệt, huyện Tri Tôn, tạo nên sự lan tỏa và gắn kết cộng đồng.
Nghệ Thuật Chuẩn Bị Cho Cuộc Đua Bò Độc Đáo
Để chuẩn bị cho cuộc đua bò hấp dẫn, người dân địa phương phải chọn lựa và cải tạo một khoảnh ruộng đặc biệt. Đây phải là một khu đất bằng phẳng, có chiều dài chừng 200m, rộng khoảng 100m, với mặt nước xăm xắp. Khu ruộng này được “trục” xới nhiều lần để tạo độ trơn của bùn, đảm bảo điều kiện lý tưởng cho cuộc tranh tài. Bốn phía khoảnh ruộng được đắp bờ bao vững chắc, và tại điểm đích, một đoạn đường trống được thiết kế để làm khu vực dừng an toàn cho những đôi bò đang đà lao về phía trước. Đoạn đường đua chính thức dài khoảng 120m, chạy sát bờ bao. Nơi xuất phát được cắm hai cây cờ màu xanh và đỏ, mỗi cây cách nhau 5m, và tại điểm đích cũng tương tự. Đôi bò nào đứng ở vị trí cây cờ màu gì sẽ về đích theo màu cờ đó, tạo thêm phần hấp dẫn cho cuộc thi.
Cuộc Đua Kịch Tính: Từ Luật Lệ Đến Pha Về Đích Quyết Liệt
Trước khi những tiếng reo hò bắt đầu, các đôi bò được lựa chọn kỹ lưỡng, có thể qua bốc thăm hoặc thỏa thuận giữa những người điều khiển, hay còn gọi là “người cầm vàm” hoặc “nài đua bò.” Một số quy định cần thiết được thống nhất, như thứ tự xuất phát, dù thông thường đôi đi sau sẽ có phần ưu thế hơn. Luật chơi rất rõ ràng và kịch tính: nếu đôi bò nào chạy tạt ra khỏi đường đua sẽ bị loại. Phần thắng cuộc thuộc về đôi bò sau giẫm lên giàn bừa của đôi bò trước, đòi hỏi sự khéo léo và đồng bộ tuyệt vời từ cả người và vật. Người cầm vàm phải đứng thật vững trên chiếc bừa, nếu bị ngã hoặc rơi ra khỏi giàn bừa, coi như thua cuộc. Để tăng thêm vẻ đẹp và âm thanh vui tai, có những đôi bò còn được đeo cặp lục lạc vàng rực, rộn ràng theo từng bước chạy.
Đôi bò sẽ được ách vào một chiếc bừa đặc biệt, được chế tác từ gỗ, với gọng bừa đóng vai trò là bàn đạp – một tấm gỗ rộng 30cm, dài 90cm, bên dưới là những răng bừa sắc nhọn. Người điều khiển bò sẽ cầm một cây roi mây hoặc khúc gỗ tròn vừa tay, dài khoảng 3cm, đầu có tra cây đinh nhọn, gọi là cây xà-lul. Khi trọng tài phát lệnh xuất phát, người cầm vàm sẽ chích mạnh cây xà-lul vào mông con bò. Cơn đau bất ngờ khiến bò phóng nhanh về phía trước. Điều quan trọng nhất là phải chích đều cho cả hai con để chúng có vận tốc đồng đều, tạo nên những màn đua quyết liệt và hấp dẫn. Điểm khác biệt lớn nhất so với đua ngựa, nơi mỗi người cưỡi một con, là ở đây một người phải điều khiển cả hai chú bò cùng lúc, đòi hỏi kỹ năng điêu luyện và sự phối hợp hoàn hảo. Người cầm vàm của đôi bò thắng cuộc sẽ được cộng đồng tôn vinh là người “can đảm” và tài giỏi nhất vùng, niềm tự hào lan tỏa khắp làng trên xóm dưới.
Khi Bảy Núi Vỡ Oà Trong Tiếng Reo Hò Cổ Vũ
Không giống như những sân vận động cầu kỳ của bóng đá hay trường đua ngựa hoành tráng, việc thưởng thức hội đua bò Bảy Núi vô cùng giản dị. Du khách và người dân chỉ cần tìm một vị trí hơi cao so với mặt sân đua, hay đơn giản là leo lên bờ bao xung quanh là đủ để tận hưởng trọn vẹn không khí. Từ lúc cuộc đua bắt đầu cho đến khi kết thúc, không khí lúc nào cũng tưng bừng và hào hứng. Tiếng vỗ tay giòn giã, tiếng reo hò sôi nổi cổ vũ không ngớt dành cho những người điều khiển đôi bò khéo léo, hay những pha về đích gay cấn, quyết liệt, tạo nên một bản hòa âm sống động, đậm chất lễ hội miền Tây.
Khám Phá An Giang – Hơn Cả Một Mùa Đua Bò
Chuyến hành trình về An Giang trong mùa đua bò không chỉ dừng lại ở việc chiêm ngưỡng cuộc tranh tài kịch tính. Đây còn là cơ hội tuyệt vời để du khách ngắm nhìn, thưởng ngoạn cảnh quan vùng sông nước Châu Đốc hữu tình, cảm nhận vẻ đẹp yên bình mà quyến rũ của mảnh đất này. Bạn có thể ghé thăm Tây An Cổ Tự và Miếu Bà Chúa Xứ linh thiêng, những công trình kiến trúc cổ kính mang giá trị lịch sử và tâm linh sâu sắc. Đừng quên viếng thăm lăng cụ Thoại Ngọc Hầu, vị danh thần có công lớn trong việc khai phá vùng đất An Giang trù phú và đào nên kênh Vĩnh Tế nổi tiếng. Tạm gác lại những bộn bề của cuộc sống thường nhật, An Giang mời gọi bạn tìm về với vẻ đẹp yên bình, ngồi thưởng thức tô bún cá đậm đà hương vị bản địa, và hòa mình vào những lễ hội đặc sắc, để cảm nhận trọn vẹn hồn cốt của miền đất phương Nam.
